xG chain (chuỗi xG) trả lời một câu hỏi mà xG thông thường bỏ sót: ngoài người sút và người chuyền quyết định, còn ai góp phần tạo ra cơ hội? Cách làm là lấy toàn bộ đợt kiểm soát bóng kết thúc bằng một cú sút, rồi gán giá trị xG của cú sút đó cho mọi cầu thủ có chạm bóng trong đợt đó. Bạn sẽ thấy vai trò của những người chuyền thứ hai, thứ ba, những người thường không xuất hiện trong bảng thống kê kiến tạo.
Từ xG của một cú sút đến xG của cả đợt bóng
xG gốc gán cho mỗi cú sút một xác suất ghi bàn, dựa trên vị trí, góc sút, bộ phận cơ thể và bối cảnh. Chỉ số này ghi công cho người sút. Kiến tạo truyền thống ghi công cho người chuyền cuối. Còn những pha dẫn bóng qua khối giữa, những đường chuyền chuyển hướng bên cánh, tức là phần lớn công việc của một đợt tấn công, gần như vô hình.
xG chain khắc phục điều đó bằng một quy tắc đơn giản: mọi cầu thủ chạm bóng trong đợt kiểm soát dẫn tới cú sút đều nhận trọn giá trị xG của cú sút. Phiên bản tinh chỉnh hơn gọi là xGBuildup, loại bỏ người sút và người chuyền cuối để chỉ đo phần đóng góp “âm thầm” ở các khâu trước đó.
Tính tay với bốn đợt bóng giả định
Dưới đây là một trận hoàn toàn minh hoạ: một đội tạo ra bốn cú sút từ bốn đợt kiểm soát, với các cầu thủ ký hiệu bằng chữ cái. Không có đội bóng hay cầu thủ thật nào đằng sau các con số này.
| Đợt bóng | Số người chạm | Thứ tự chạm | Người sút | Chuyền cuối | xG cú sút |
|---|---|---|---|---|---|
| Chuỗi 1 | 5 | A–B–D–G–F | F | G | 0,31 |
| Chuỗi 2 | 4 | A–C–E–H | H | E | 0,06 |
| Chuỗi 3 | 5 | A–B–C–G–I | I | G | 0,14 |
| Chuỗi 4 | 3 | B–D–E | E | D | 0,04 |
Tổng xG của bốn cú sút là 0,55. Giờ ta cộng giá trị xG của mỗi đợt cho từng người có mặt trong đợt đó, rồi lập bảng thứ hai, trong đó xGBuildup bỏ qua những đợt mà cầu thủ chính là người sút hoặc người chuyền cuối.
| Cầu thủ | Số đợt tham gia | xG chain | xGBuildup |
|---|---|---|---|
| Cầu thủ A | 3 | 0,51 | 0,51 |
| Cầu thủ B | 3 | 0,49 | 0,49 |
| Cầu thủ C | 2 | 0,20 | 0,20 |
| Cầu thủ D | 2 | 0,35 | 0,31 |
| Cầu thủ E | 2 | 0,10 | 0,00 |
| Cầu thủ F | 1 | 0,31 | 0,00 |
| Cầu thủ G | 2 | 0,45 | 0,00 |
| Cầu thủ H | 1 | 0,06 | 0,00 |
| Cầu thủ I | 1 | 0,14 | 0,00 |
Hãy để ý cầu thủ A. A chưa từng sút và chưa từng chuyền cuối, nhưng có mặt trong ba đợt nên xG chain lên tới 0,51, tức là 93% tổng xG của cả trận (0,55). Nếu chỉ nhìn kiến tạo hay xG cá nhân, A là “con số không”; nhìn vào chuỗi xG, A là mắt xích mà các đợt tấn công nguy hiểm nhất đều đi qua. Đó chính là loại thông tin mà chỉ số này sinh ra để phát hiện. Cầu thủ B cũng tương tự, với xGBuildup 0,49 vì B chỉ đóng vai trò trung gian.
Quy trình đọc xG chain trong thực tế
- Kiểm tra mẫu. Một trận chỉ có vài đợt sút, nên xG chain của từng cầu thủ rung lắc mạnh. Hãy gộp nhiều trận trước khi kết luận.
- Chuẩn hoá theo thời gian thi đấu. Cầu thủ đá 90 phút luôn có cơ hội nhiều hơn người vào sân phút 70. Chia cho số phút, thường quy về mỗi 90 phút.
- Tách vai. So xG chain của hai hậu vệ hoặc hai tiền vệ với nhau, đừng đem so một trung vệ với một tiền đạo.
- Dùng thêm xGBuildup. Khi xG chain cao chỉ vì cầu thủ là người sút thường xuyên, xGBuildup sẽ lộ ra phần đóng góp thật sự của khâu dựng bóng.
- Đối chiếu với video. Con số chỉ gợi ý nơi cần nhìn; hãy xem lại vài đợt bóng để hiểu vì sao một người luôn có mặt.
Những cái bẫy của xG chain
Chỉ số này có một điểm yếu bẩm sinh: nó chia thưởng đồng đều cho mọi người chạm bóng, bất kể mức độ đóng góp. Một cầu thủ chỉ chạm bóng một lần để chuyền ngang cho đồng đội ngay trước mặt nhận xG chain bằng người xử lý phức tạp hơn nhiều. Thứ hai, những đội kiểm soát bóng nhiều và chuyền dài chuỗi sẽ khiến mọi người trong đội có xG chain cao, nên khi so sánh giữa các đội phải chú ý phong cách. Thứ ba, các đợt bóng không dẫn tới cú sút không được tính, vì thế người thường xuyên mở đường nhưng đội không kịp dứt điểm sẽ bị đánh giá thấp.
Còn một vấn đề về định nghĩa: thế nào là “một đợt kiểm soát” và có tính bóng chết hay không là quy ước của từng nhà cung cấp dữ liệu. Có nguồn cắt đợt bóng khi đối phương chạm bóng, có nguồn chỉ cắt khi bóng ra ngoài hoặc trọng tài thổi còi. Chỉ cần quy ước khác nhau, con số của cùng một cầu thủ đã lệch đi đáng kể. Vì vậy hãy so sánh các giá trị trong cùng một nguồn và cùng một giải đấu, đồng thời đọc kỹ phần mô tả phương pháp trước khi dùng. Ngoài ra, cú sút bị chặn hay đánh đầu từ phạt góc đều có thể xuất hiện trong chuỗi, và việc có đưa chúng vào hay không cũng làm thay đổi bức tranh chung.
Cũng cần phân biệt xG chain với các mô hình giá trị hành động, vốn gán giá trị cho từng đường chuyền hoặc pha dẫn bóng dựa trên vị trí chứ không cần có cú sút ở cuối. Hai cách tiếp cận bổ sung cho nhau: xG chain cho bức tranh “ai có mặt khi tạo ra cơ hội”, còn mô hình giá trị hành động cho bức tranh “ai đẩy bóng vào vùng nguy hiểm”.
Khi nào chỉ số này hữu ích
Với người phân tích đội bóng, xG chain hữu ích để nhận ra những cầu thủ làm cầu nối mà bảng bàn thắng và kiến tạo không phản ánh, đặc biệt trong sơ đồ có số tiền vệ đông. Với người xem bóng, nó là lời nhắc rằng một bàn thắng là sản phẩm của nhiều người, và bảng thống kê thông thường chỉ ghi công cho hai người. Hãy xem nó như một góc nhìn bổ sung chứ không phải thước đo cuối cùng cho giá trị cầu thủ.
Lưu ý: các con số trong bài là giả định để minh hoạ cách tính, chỉ mang tính tham khảo kiến thức phân tích dữ liệu. Nếu bạn dùng dữ liệu cho mục đích liên quan đến cá cược, hãy nhớ nội dung này không dành cho người dưới 18 tuổi.