PSxG (post-shot expected goals) là xác suất một cú sút trúng đích biến thành bàn thắng, tính sau khi bóng đã rời chân cầu thủ. Nó đo thứ xG không đo: bóng đi vào đâu trong khung thành, nhanh hay chậm, khó hay dễ cản. Dùng PSxG trừ đi số bàn thực tế thủ môn đã thủng lưới, ta được ước lượng thô về việc thủ môn đã cứu thêm hay làm mất bao nhiêu bàn so với mức trung bình.
PSxG khác xG ở điểm nào
xG được tính ngay tại thời điểm cú sút: vị trí, bộ phận cơ thể, loại đường chuyền. Nó không biết cú sút sau đó bay đi đâu. Một cú sút xa có xG chỉ 0,05 có thể là quả đá vô lực vào tay thủ môn, hoặc quả vặn người vào góc chữ A. Hai tình huống khác nhau hoàn toàn về độ khó cho người gác đền, nhưng xG coi như nhau.
PSxG chỉ xét các cú sút trúng khung thành (hoặc về hướng khung thành, tuỳ nhà cung cấp) và thêm thông tin về điểm rơi: cao hay thấp, sát cột hay giữa gôn, tốc độ bóng nếu có dữ liệu. Vì thế PSxG của một cú sút trúng đích thường thể hiện thang rộng hơn xG: bóng vào góc cao thường có PSxG rất lớn, bóng bay thẳng vào người thủ môn thì rất nhỏ.
| Tiêu chí | xG | PSxG |
|---|---|---|
| Tính tại thời điểm nào | Lúc đá bóng | Sau khi bóng rời chân |
| Đo cái gì | Chất lượng cơ hội | Độ khó của cú sút trúng đích với thủ môn |
| Cú sút ra ngoài/bị chặn | Có tính | Không tính |
| Đánh giá ai | Đội tấn công, người sút | Thủ môn, và cả độ chính xác của người sút |
| Biết kỹ thuật dứt điểm | Gián tiếp (qua vị trí) | Trực tiếp (qua điểm rơi) |
Ví dụ tính tay: một trận giả định của thủ môn
Hãy xem một thủ môn giả định (không phải người thật) đối mặt sáu cú sút trúng đích trong một trận. Mỗi cú sút được gán PSxG minh hoạ như bảng sau; hai cú vào lưới, bốn cú được cản phá.
| # | Mô tả cú sút (giả định) | PSxG | Kết quả |
|---|---|---|---|
| 1 | Sút xa, góc thấp, tầm vừa | 0,08 | thủ môn cản phá |
| 2 | Đá bồi gần khung thành, vào góc cao | 0,35 | vào lưới |
| 3 | Sút chân trái từ rìa vòng cấm | 0,12 | thủ môn cản phá |
| 4 | Một đối một, sút thấp sát cột | 0,60 | vào lưới |
| 5 | Đánh đầu bật nhẹ ra ngay giữa gôn | 0,05 | thủ môn cản phá |
| 6 | Sút cận thành, hướng góc xa | 0,22 | thủ môn cản phá |
Tổng PSxG = 0,08 + 0,35 + 0,12 + 0,60 + 0,05 + 0,22 = 1,42. Thủ môn thủng lưới 2 bàn. Công thức: bàn ngăn được = PSxG − bàn thủng lưới = 1,42 − 2 = -0,58. Giá trị âm nghĩa là, trong trận này, thủ môn để lọt nhiều hơn mức kỳ vọng theo độ khó cú sút. Nhưng đừng vội kết luận: hai bàn thua đến từ cú sút có PSxG 0,35 và 0,60, tức là những cú mà trung bình cứ 100 lần có 35 và 60 lần vào lưới. Thủng lưới ở hai cú đó không phải thất bại hiếm gặp.
Cộng dồn nhiều trận và hiểu sự nhiễu
Một trận thì quá ít. Dưới đây là năm trận giả định liên tiếp của cùng một thủ môn:
| Trận (giả định) | Tổng PSxG phải đối mặt | Bàn thủng lưới | PSxG − bàn thủng |
|---|---|---|---|
| Trận 1 | 1,42 | 2 | -0,58 |
| Trận 2 | 0,95 | 0 | 0,95 |
| Trận 3 | 2,10 | 2 | 0,10 |
| Trận 4 | 0,60 | 1 | -0,40 |
| Trận 5 | 1,18 | 0 | 1,18 |
Tổng PSxG = 6,25, tổng bàn thủng = 5, nên chênh lệch năm trận là 1,25. Con số dương nhẹ, nhưng thang đo này rất nhiễu. Để thấy mức nhiễu, giả sử cả mùa thủ môn đối mặt 120 cú sút trúng đích với PSxG trung bình 0,30. Số bàn kỳ vọng thủng là 120 × 0,30 = 36. Độ lệch chuẩn của số bàn thực tế xấp xỉ √(120 × 0,30 × 0,70) ≈ 5,0 bàn. Nghĩa là thủ môn hoàn toàn bình thường vẫn có thể ngăn được hoặc để lọt thêm khoảng 5 bàn so với kỳ vọng mà chẳng có gì đặc biệt, chỉ do may rủi.
Hai thủ môn giả định, cùng số bàn thua
PSxG có ích nhất khi so hai tình huống nhìn bề ngoài giống nhau. Giả sử thủ môn X và thủ môn Y đều thủng lưới 10 bàn sau 10 trận. Nhưng độ khó của những cú sút mà họ đối mặt rất khác:
| Chỉ số (giả định) | Thủ môn X | Thủ môn Y |
|---|---|---|
| Cú sút trúng đích phải đối mặt | 38 | 38 |
| Tổng PSxG | 8,4 | 12,9 |
| Bàn thủng lưới | 10 | 10 |
| PSxG − bàn thủng | -1,6 | 2,9 |
| Cú sút trúng đích trung bình khó đến mức | 0,221 | 0,339 |
Thủ môn X đối mặt các cú sút dễ hơn (PSxG trung bình 0,221 mỗi cú) nhưng vẫn để lọt 10 bàn, tức là kém hơn kỳ vọng 1,6 bàn. Thủ môn Y đối mặt cú sút khó hơn nhiều (0,339 mỗi cú) và chỉ để lọt 10 bàn, tốt hơn kỳ vọng 2,9 bàn. Nhìn riêng số bàn thua, hai người như nhau; nhìn thêm PSxG, câu chuyện đổi hẳn. Tất nhiên, với 10 trận, hiệu số 2,9 bàn vẫn nằm trong vùng may rủi, nên đây chỉ là gợi ý để xem tiếp, không phải kết luận.
Những giới hạn khi đọc PSxG
- Không tính phần việc trước cú sút. Thủ môn dọn bóng, ra bắt bóng bổng hay chỉ huy hàng thủ không hiện trong PSxG.
- Có thể thưởng cho thủ môn đứng vị trí kém. Nếu thủ môn đứng lệch, cú sút vào khoảng trống có PSxG cao hơn, nhưng cái khó đó một phần do chính thủ môn tạo ra.
- Phụ thuộc chất lượng dữ liệu. Mô hình dùng toạ độ điểm rơi, độ chính xác phụ thuộc cách đo, và mỗi nhà cung cấp một công thức nên không đem số của nguồn này so với nguồn khác.
- Mẫu nhỏ làm nhiễu cực mạnh. Như tính ở trên, cả một mùa vẫn còn biên dao động vài bàn.
Cách đọc hợp lý và lưu ý
Quy trình đơn giản: nhìn tổng PSxG phải đối mặt để biết đội có đang để đối thủ sút những cú khó hay dễ, so với số bàn thủng để đánh giá phần việc thủ môn, rồi đối chiếu với xGA (chất lượng cơ hội mà hàng thủ cho phép). Nếu xGA thấp nhưng PSxG cao, đối thủ ít cơ hội nhưng dứt điểm đẹp; nếu xGA cao còn PSxG thấp, hàng thủ cho nhiều cơ hội nhưng người sút thiếu chính xác.
Bài viết chỉ giải thích khái niệm thống kê, không phải khuyến nghị cá cược. Mọi hoạt động liên quan đến cá cược chỉ dành cho người từ 18 tuổi, luôn có rủi ro, và số liệu trong bài đều là ví dụ giả định.